SAKULE, ZNAK PORED PUTA

 

            Selo Sakule (45º 08' 06'' N, 20º 29' 20'' 10'' E) nalazi se na levoj obali reke Tamiš, okruženo atarima Barande, Debeljače, Kovačice i Idvora. Reka Tamiš razdvaja atar Sakula od atara Čente i Farkaždina. Službeni naziv naselja, u današnjem obliku, u upotrebi je od 24. aprila 1922. godine (1). Adminisrativno-teritorijalnom podelom, selo se nalazi u sastavu Opštine Opovo.

 

* * *

 

            Tumačenje o poreklu i značenju geografskog naziva naselja zabeleženo je više puta u narodnoj tradiciji. Od značaja su samo dva zapisa, dok su ostali varijante istih tumačenja.

            Prvi zapis je zabeležen 1859. godine (2). Poreklo imena naselja objašnjava se imenicom kula sa predlogom iza, a dovodi se u vezu sa iseljavanjem stanovnika iz Starog sela na predeo iza kule. Ovakav način građenja reći u odgovarajućem padežnom obliku nije moguć, s obzirom da po automatizmu ne sledi oblik reči sakule. Ovakvom tumačenju o poreklu imena naselja protive se činjenice sadržane u oznakama na topografskoj karti, nastale prilikom prvog vojnog kartiranja Habsburške monarhije u razdoblju od 1763. godine do 1788. godine (3). Sam prostor današnjeg Banata ovim procesom je bio obuhvaćen između 1769. i 1772. godine. Iz spomenute karte mogu se konstatovati sledeće činjenice: Nadzemni objekti i zemunice su naznačeni na lokaciji Starog sela, naznačen je objekat pravougaone osnove oko (h)umke na mestu gde je opisan položaj kule, nema naznačenih objekata na prostoru iza kule, a naselje već ima geografski naziv (Sakula).

            U zapisu iz 1924. godine, objašnjava se nastanak izmena naselja od dvosložne reči „Sa-kule“ (4). Poreklo imena naselja dovodi se u vezu sa najstarijim familijama koje su prve naselile Staro selo, prešavši iz ranijeg sela na potesu Sigeta u čijoj se blizini, bliže Tamišu, nalazila kula. Ovakvom tumačenju protive se činjenice sadržane u Dosijeu E-123/B iz 1971. godine (5). Na osnovu arheoloških podataka na potesu Siget nalaze se tri lokaliteta od kojih su dva označena  kao naselje. Lokalitet „Paprikana“ je neolitsko naselje, a lokalitet „stari Grad“ je sarmatsko naselje iz III veka n.e. Na oba lokaliteta nema nalaza kasnijih perioda koji bi potvrdili da su naselja bile neprekidno naseljena. Na lokalitetu „Truntalj“ pronađen je samo pokretni arheološki materijal. Na spomenutoj karti, potes Siget naznačen je kao pustara (preadium). Prema svedočenju, s početka XX veka, ruševine kule bile su vidljive, a temelj crkve se još poznavao. Ne može se objasniti da pomenuti objekti nisu bili označeni na karti, iako od naznačenog početka iseljavanja do završetka snimanja terena nije proteklo ni pedeset godina. Na karti iz 1769/1772. godine bili su označeni ostaci srednjovekovnih građevina i crkvišta.

            Tumačenja iz narodne tradicije ne mogu pouzano da daju odgovor o poreklu  i značenju geografskog imena naselja.

            Sticajem istorijskih okolnosti, tokom vekova, naselje se nalazilo u sastavu raznih država. U dokumentima ime je najčešće navedeno na stranim jezicima, zabeleženo raznim pismima, a ponekad i nedosledno.

            Prema administrativno-teritorijalnim podelama, naselje je pripadalo sledećim nadređenim upravnim jedinicama: Kovaninskoj županiji tokom ugarske uprave; Pančevačkoj nahiji, a od 1695. godine Pančevačkom sandžaku, tokom osmanlijske uprave; tokom austrijske uprave najpre je pripadalo Pančevačkom distriktu, a od 1774. godine uključeno je u Banatsku vojnu gradnicu; od razvojačenja vojne granice pripadalo je Perleskom, a potom Kovačičkom srezu do kraja austrougarske uprave.

            U objavljenim izvorima na srpskom jeziku ime naselja se pominje u nekoliko oblika, u zavisnosti kojim je pismom bilo zabeleženo. Srpskoslovenskim pismom (recenzija staroslovenskog jezika) ime naselja je zabeleženo u obliku Sakule (6). Slavenosrpskim pismom je zabeleženo u dva oblika i to: Sakula (7) i Sakule (8). Srpskoslovensko i slavenosrpsko pismo nisu fonetska pisma. Zapisivanje glasa slovom ne odgovara fonetskom značenju na savremenom srpskom jeziku. Slovo e u pomenutim pismima ima fonetsku vrednost je, sa suglasnikom l ispred nastaje glasovna promena (jotovanje). Zapis Sakule na savremenom srpskom jeziku ima fonetsku vrednost Sakulje. Nakon opšteprihvaćenog fonetskog pisma od svih na prostoru današnje Vojvodine (oko 1871. godine), naziv naselja se pojavljuje u današanjem obliku Sakule (9). Ni jedan oblik reči, čije je značenje na srpskom jeziku geografski naziv, sem etimološke, ne može se dovesti u vezu sa značanjem reči od koje je nastalo ime naselja.

            U periodu osmanlijske uprave ime naselja, mađarskom transkripcijom sa arapskog jezika zabeleženo je grafijama Şiqula (ekvivalent Šiqula) i Siqula (10). Srpskom transkripcijom sa arapskog jezika, zabeleženo je u obliku Sakule (11).

            Za vreme austrijske uprave, ime naselja je zabeleženo u nekoliko oblika: Secula (12), Sackula (13), Sakula (14), Saccula (15), Sakcula (16) i Sakulla (17).

            U periodu austrougarske uprave, ime naselje najpre je zabeležeo u obliku Szakula (18), a potom dolazi do promene službenog naziva naselja u Torontάl-Sziget (19) i Torontάlsziget (20).

           

Iako je naziv naselja bio zabeležen raznim pismima, poređenjem oblika mogu se uočiti sličnosti među njima. U vezi sa time, pomenuti oblici, dati retrospektivno, podeljeni su kao dvosložne reči:

                                               Sak-ulje

                                               Sak-ula

                                               Sak-ule

                                                Šiq-ula

                                                Siq-ula

                                              Sec-ula

                                            Sack-ula

                                            Sacc-ula

                                            Sakc-ula

                                              Sak-ulla

                                            Szak-ula

Značenje prvog i drugog sloga nalaze se u radu „Retorikum Starih u Carstvu znakova“ (21). U spomenutom radu, u najvećem broju slučajeva, navedena su značenja prvog sloga, objašnjena je uloga drugog sloga kao i značenje reči u celini.

            Termin sak (m.r.) na sprskom jeziku je ribarski termin za vrstu ribarske mreže, odnosno za deo alova sa vrećicom (mrežicom) u sredini sa manjim okcima. Pomenuti termin nalazi se još u slov., bug., češ., polj. i ruskom jeziku kao ribarski termin.

            Termin saka (ž.r.) na srpskom jeziku označava bure u koje se razvozi voda.

            Terminu saccus na latinskom jeziku odgovaraju na srpskom jeziku termini vreća ili kesa. Od korena reči navedenog termina sacc- sa deminutivnim sufiksom -ulus gradi se reč sacculus, kome odgovaraju na srpskom jeziku termini vrećica ili kesica.

            Nemačka reč Sack sa značenjem vreća, kesa ili sako su pozajmljenice preuzete iz latinskog jezika nastale od reči saccus. Reč Sackel je deminutiv od Sack sa značenjem vrećica za brašno.

            Mađarska reč szak sa značenjem džak je pozajmljenica preuzeta iz nemačkog jezika, nastala od reči Sack.

            Reč saccus je istočnog porekla: vavil. šaqqu, herb. šaq, gr. sakkos. U prošlosti navedeni narodi su imali veliki značaj u trgovini.

            Potvrdu značenja i korišćenje reči na srpskom jeziku nalazimo u srednjovekovnom tekstu sačinjenom 26. jula 1441. godine u Dubrovniku (22). Tekst predstavlja popis dela bogatstva despota Đurđa Brankovića, koje je ostavljeno na čuvanje Dubrovačkoj republici. Blago: mletački, srpski, turski i ugarski dukati, nakit, žeženo zlato i srebro najpre je upakovano, a potom okovano u sanduke. Za predmete u kojima je pakovano blago, upotrebljen je zapis Sakul8.Znakovni završetak reči 8, napisan srpskoslovenskom pismom ima fonetsku vrednost ja. Sa suglasnikom l ispred, nastaje glasovna promena (jotovanje). Zapis, u celini na savremenom srpskom jeziku, ima fonetsku vrednost sakulja i ima značenje vrećica.

          Vreća i umanjenica vrećica su jezički termini za oznaku predmeta (ambalaže) u kojima se nešto nosi. U svom izvornom značenju, to je predmet za održavanje materijala (robe) u rasutom stanju, radi transporta na mestu distribucije ili upotrebe. Sinonimi za vreću su torba, kesa, mreža, džak i slično. Sinonimi su identični po značenju, a međusobno se razlikuju po veličini ili po materijalu za koji će biti upotreljeni.

            Pored Sakula kod Opova, postoje ili su postojala naselja sa sličnim nazivom: Sakula kod Ugrinovaca (nekadašnje naselje, danas potes atara Deča), Sakulja kod Lazarevca (danas naselje u raseljavanju), Skulje Donje kod Gataje (danas Skulia, Rumunija), Sakulevo (danas Marina, Grčka) na reci Sakuleva i na prostoru srednjovekovne Albanije zabeleženo je naselje Sakule (23).

            U istorijskom kontekstu, najpre se pominju Skulje Donje (1334. godine) sa nazivom na latinskom jeziku Scalla (24). Potom se pominje Sakulevo u defteru iz 1481. godine (25). Sakula i Sakulja imali su nazive pre osmanlijskog zauzimanja Beograda (1521. godine) sa nazivima Sakulji odnosno Sakulja (26).

            Za Sakule kod Opova nema primarnog izvora za naziv naselja u periodu pre osmanlijskog osvajanja Banata 1552. godine. Naselje je zabeleženo u prvom defteru iz 1554. godine (27). Tada je u njemu bilo dvadeset „duša”. Zapisivačima prvog deftera naziv naselja su saopštili starosedeoci, s obzirom da je Banat u celini osvojen nenasiljem. Svedočanstvo o starini postojanja srednjovekovnog naselja sadržano je u spomenutom dosijeu. Na zapadnom delu lokaliteta „Staro selo“ nalazi se „Veoma bogat kulturni sloj, jame i kućišta sa srednjovekovnom keramikom”. Označeni predeo lokaliteta (prilog karta inv.br. 3128) dovoljan je da se dvadeset „duša“ (domaćina) razmesti na tom prostoru. Nema sumnje da je predeo Starog sela sa pripadajućim atarom pružao povoljne uslove za život. Pored srednjovekovnog naselja na severnom delu registrovano je neolitsko naselje, dok se na jugoistočnom delu nalazilo sarmatsko naselje. O naseljavanju na ovom prostoru do razvijenog srednjeg veka nema pouzdanih podataka. Podaci o naseobini u ranom srednjem veku nalaze se u tragovima, a mogu se naslutiti na osnovu zapisa iz 1859. godine i kazivanja danas prisutnog u usmenoj narodnoj tradiciji. U zapisu je opisan neki verski obred ili narodni običaj. Iz samog opisa nije moguće ustanoviti šta on predstavlja, obzirom da je napisan u negativnom obliku. Dosad nezabeleženo kazivanje odnosi se na vezu veštica sa kretanjem ljudi u gluvo doba, oko ponoći, kroz predeo Kaputa.

            Pored tumačenja iz narodne tradicije Sakula kod Opova, postoji i tumačenje o poreklu i značenju imena naselja Sakulje kod Lazarevca. „Po narodnom kazivanju selo je dobilo ime po sakama (dvokolica sa buretom), jer se odavde u njima odnosila voda u bezvodnu okolinu“ (28). Sadržaj naselja odražava njegovu hidrološku karakteristiku. Prema opisu naselje je formirano oko stalnih izvora vode i nekoliko potoka koji protiču kroz naselje. Za stanovnike okolnih naselja, koji su imali problem snabdevanja prijaćom vodom u letnjem periodu, oblik reči sakulja označavao je mesto na kom se vrši nalivanje vode u burad. U svakodnevnoj komunikaciji među ljudima, kao jezički znak, Sakulja ima oznaku mesta na kom uvek ima vode.

            Poreko imena naselja ukazuje čime su se dotični ljudi bavili na osnovu prirodnih uslova i istorijskog procesa urbanizacije. Ime naselja se može izvesti iz delatnosti koja se odvijala na prostoru naselja, sa jezičkim značenjem reči od koje je ime nastalo. Voda u koritima potoka je „skladište materijala u rasutom stanju“. Radi odvoženja vode u bezvodnu okolinu potrebno je obezbediti bure. Za transport bureta u oba smeta neophodna je dvokolica sa volovskom zapregom. Reč saka ima značenje ambalaže u koju se naliva voda iz potoka. Kao znak prepoznavanja mesta za zahvatanje vode, mesto je označeno vrstom ambalaže koja se koristi.

            Poreklo imena ostalih dubleta moguće je objasniti prema delatnostima kojima su se dotični ljudi bavili na svakoj lokaciji posebno. Prirodni uslovi i proces urbanizacije moraju imati dominantni položaj u odnosu na naselja u okolini. U protivnom, ime naselja ne bi bilo prepoznatljivo u svakodnevnoj komunikaciji među ljudima.

            Srednjovekovno naselje u Starom selu je sagrađeno na izdignutom platou u odnosu na ritski teren, koje su činile plavine Tamiša. Plato ima eliptičan oblik sa prevlakom na istočnoj strani (top. Kapute), sa kojom je povezan na pančevačku deluvijalnu terasu. Plato je na severozapadnom delu od obale Tamiša udaljen oko sto metara. Pristup obali Tamiša omogućen je izgradnjom useka u plato sa padom prilagođenim za drumski saobraćaj. Naselje je bilo bezbedno od visokih voda Tamiša. Najniža kota platoa je na prevlaci, koja ima vrednost 77,63m (29). Najviši vodostaj na Tamišu bio je zabeležen marta 1940. godine, kod merne stanice u Tomaševcu. Na osnovu proračuna prosečnog pada ritskog terena, kojim protiče Tamiš, nivo vode poplavnog talasa bio je na koti 76,20m kod Sakula (30). Najniža kota prevlake bila je za jedan metar viša od kote nivoa vode. Spomenuta topografska kota iz 1766. godine, prikazuje isti relativan odnos prevlake i gornjeg nivoa vode. Tada su bili nepovoljniji uslovi za odvođenje viška vode, s obzirom da nije bilo nikakvih radova na regulaciji Tamiša.

            Na prostoru okoline postoje podaci o dva srednjovekovna puta. Najstarija zabeležena trasa puta je Bač-Titel-Pančevo-Kovin sa prelazom preko Tamiša između Čente i Barande. Skelom kod Kovina put je bio povezan sa Carigradskim drumom (31). Druga trasa puta je bila Pančevo-Barlad (Orlovat)-Bečkerek (Zrenjanin)-Beče (Novi Bečej) sa prelazom Tamiša između Tomaševca i Orlovata (32). Spomenute trase kopnenih puteva, pored administrativne i vojne funkcije, služile su i za obavljanje trgovine. Istorijski podaci potvrđuju da se na tim putevima odvijala intenzivna trgovina. Naime, vlastelini Želja (nekadašnje naselje, danas predeo Opova) bili su opomenuti 1429. i 1435. godine od ugarskog kralja da protivpravno naplaćuju porez na promet roba, pošto je kralj sve stanovnike Kovina ranije oslobodio svih poreza koji su mu kao vladaru pripadali (33). Naselje Orlovat (oppidum Barlad) je imalo status trgovišta sa posedovanjem prava ubiranja poreza na vašarima. Nalazilo se na mestu raskršća spomenutog puta sa trasom puta Titel-Orlovat-Temišvar (34).

            Na prostoru okoline nalazi se Dunav kao najznačajniji vodotok, koji je još od praistorijskog doba bio korišćen za intenzivniji transport roba i trgovinu. Tamiš je pritoka Dunava sa kojim je spojen na dva mesta, kod Pančeva gde mu je i ušće i neposredno kod Čente gde je spojen sa dunavskim rukavcem Karašac.

            I pored povoljnih uslova za zemljoradnju, osnovna delatnost je bila stočarstvo. Zemljoradnjom su se stanovnici bavili tek da zadovolje sopstvene potrebe. Stočarstvo je stanovništvu, pored veće rentabilnosti, omogućavalo lakše kretanje. Tako se glavni kapital, stoka, mogla u najkraćem roku, u periodu nemirnih vremena, prebaciti na sigurno mesto. Ista okolnost uticala je i na stanovanje. Kuće su bile ukopane i poluukopane zemunice ili kolibe opletene od pruća, oblepljene blatom sa pokrivačem od trske. Staništa za naseljenike nisu predstavljala veliku vrednost, uvek su se mogla napustiti bez mnogo premišljanja. Povratkom na staro stanište, obnova porušenih staništa mogla se uraditi bez velikih troškova. Arheološki opis srednjovekovnog naselja potvrđuje opštu sliku o stanovanju tog doba u Banatu.

            Upoređujuću geografski položaj naselja sa najranijim podacima o kopnenim i rečnim putevima u okolini moralo je imati uticaj na neku delatnost koja je povezana sa značenjem reči od koje je naselje moglo da dobije ime. Trgovina je kao delatnost kroz istoriju bila vezana za upotrebu vreća različitih veličina. Konkretno, najunosnija trgovina u srednjovekovnoj Ugarskoj bila je trgovina solju. Pošto su na prostoru Panonske nizije i severnog dela Balkanskog poluostrva bili retki rudnici soli, so je bila skupa i tražena roba neophodna za kuvanje jela, konzervisanje hrane i u stočarstvu.

            Vodotokovi u srednjem veku na prostoru Ugarske države prvenstveno su korišćeni za transport soli iz transilvanskih rudnika (35). Pored soli, na lađama su bile transportovane žitarice, brašno, vino i druga roba. Trasnport soli je vršen vodotokom Moriša do ušća u Tisu kod Segedina. Na ovim prostorima deo soli je prevožen vodotokom Tise do ušća u Dunav. Na desnoj obali Dunava, naspram ušća Tise nalazi se Slankamen, koji je bio veliki trgovački centar sa privilegijom kraljevskog grada (Civitas regis Zalankamen). Na obali Dunava je bilo sagrađeno veliko pristanište sa skladištem soli. Iz skladišta so je bila distribuirana na prostor Srema i Slavonije kopnenim putevima. Na prostoru jugozapadnog Banata, so je bila prevožena preko Dunava do mesta ukrštanja vodenih i kopnenih puteva ili do mesta gde je bio prilaz kopnenog puta do obala Tamiša.

           

Na ustaljene transportne puteve, veliki uticaj na dalju distribuciju soli imale su velike vode Dunava. Visoki vodostaji na Dunavu narastali su svake godine, najčešće usled naglog topljenja snega koji je u toku zime napadao oko rečnih izvorišta u velikim kolčinama. Najviši vodostaji događali su se u periodu aprila i maja meseca.

            Period od pojave poplavnog talasa, odvođenja viška vode do isušivanja poplavljenih površina mogao je potrajati i do dva meseca. Pri velikim vodama Dunava, ušće Tamiša sa pomera kod Čente, a Karašac i Tamiš od Čente do Pančeva predstavljaju rasteretni krak Dunava. Dunav je plavio svoju dolinu, a dunavske vode su predstavljale za Tamiš veliko opterećenje. Naročito nepovoljne posledice imao je sektor uzvodno od Čente, gde je, usled velikog uspora vode, bila poplavljena cela dolina. Posledica ovakvog stanja su bile ograničen pristup levoj obali Dunava i naseljima na obali Tamiša, kao i nemoguća prohodnost kopnenih puteva na pojedinim deonicama. Spomenuti prelaz preko Tamiša između Čente i Barande nije bio u funkciji.

            Sadržaj naselja u Starom selu koji ga izdvaja od naselja na levoj obali Tamiša, u periodu velikih voda Dunava, odražava njegovu reljefnu karakteristiku. Mogućnost pristajanja lađa (čamaca) u „pristaništu“ čini da položaj naselja dobija na značaju u očima trgovaca solju, koji su imali problem dalje distribucije. Za njih prostor naselja je bio sigurno mesto u kojem je uvek bio moguć pretovar vrećica i dalji transport kopnenim putem.

            Uključivanje na spomenuti put Pančevo - Orlovat bilo je moguće kod Kozlovca (Kostobatz, nekadašnje naselje, danas potes atara Idvora) koji se nalazio na trasi puta (36).

            Nepoznato je ko je vršio pretovar vrećica sa lađa u transportna sredstva za prenos kopnenim putem. Ako su spomenutu delatnost obavljali stanovnici Sakula, postavlja se pitanje da li je naziv bogomolje, posvećenoj Sv. Ocu Nikolaju (9/22.maj), odabran namerno, pošto se on smatra zaštitnikom moreplovaca, trgovaca, putnika  uopšte.

            Porazom na Mohačkom polju (1526. gdine) označio je kraj nekada moćne Ugarske kraljevine. Zauzimanjem Titela i Petrovaradina onemogućeno je ugarskim brodovima plovnu vezu između Dunava i Tise. Slankamen je bio razrušen i opusteo. Prestala je svaka trgovina solju na Tisi i Dunavu.

           

 

 

 

 

 

Nakon uspostavljanja osmanlijske vlasti na prostoru južne Ugarske došlo je do promena u trgovini i izmena puteva za transport soli. Iz transilvanskih rudnika soli, deo je bio transportovan kopnenim putem pored desne obale Tamiša do Čente (37). Odatle je prevožen na sremsku stranu do rečnog pristaništa u Surduku ili bi bio natovaren na brodove i spuštan Dunavom u Savu (38). Delatnost pretovara soli vršili su stanovnici Čente, s obzirom da su bili oporezovani za tu delatnost. Termin çanta (ekvivalent Čanta) na turskom jeziku ima značenje torba, sugeriše da je so bila pakovana u torbe, dok je naselje u kome se vršio pretovar dobilo ime po torbi.

 

* * *

 

            Reč saccos iz latinskog jezika odgovara terminu vreća u srpskom jeziku. Od korena reči sacc- sa deminutivnim sufiksom - ulus gradi se reč sacculus koji odgovara terminu vrećica na srpskom jeziku. Reč sakulja je stara srpska reč sa značenjem vrećica. Reč je pozajmljenica koja je preuzeta iz latinskog jezika.

            Ime naselja, praoblik Sakulja, je označavalo mesto na kome se vršio pretovar vrećica soli u periodu velikih voda Dunava i ograničenih mogućnosti korišćenja suvozemnih puteva u okolini. Sredinom XVI veka, na prostoru južne Ugarske izmenjeni su putevi transporta soli. Od delatnosti na prostoru Starog sela, ostalo je samo ime naselja, kao znak pored puta.

 

 

 

Autor teksta: Zlatoje V. Piperski

 

 

 

 

 

 

 

 

(1)       M.Marković,

            Geografsko-istorijski imenik naselja Vojvodine,

            Novi Sad, 1966.

            (M.Marković, Geografsko-istorijski imenik.)

 

(2)       P.Kupusarević,

            Opisanije mesta Sakule,

            Javor (časopis),1-51,

            Novi Sad, 1880.

 

(3)       Karta Habsburške monarhije,

            Josephinische Landesaufnahme (1763-1787),

            www.mapire.eu/de/map/firstsurvey/.

 

(4)       J.Erdeljanović,

            Srbi u Banatu,

            [Priredio Rajko Nikolić],

            Novi Sad, 1986.

 

(5)       Pokrajinski zavod za zaštitu spomenika kulture,

            Dosije E-123/B Sakule-Rekognosciranje 1971. godine,

            Petrovaradin.

 

(6)       S.Matić,

            Kasting pećki iz 1660-1666,

            Glasnik Istorijskog društva u Novom Sadu, III,

            Sremski Karlovci, 1932.

 

(7)       T.Milovan,

            Uzdin,

            Novi Sad, 2005.

 

(8)       M.Marković, Geografsko-istorijski imenik.

 

(9)       M.Kosovac,

            Srpska pravoslavna Mitropolija karlovačka po podacima iz 1905. godine

            Karlovci, 1910.

 

 

(10)     P.Engel,

            A Temesvári és Moldovai szandzsák tőrőkkori telepűlései (1554-/1569/-1579),

            Szeged, 1996.

            (P.Engel, A Temesvári és Moldovai.)

 

 

 

 

 

 

 

 

(11)     O.Zirojević,

            Mreža turskih puteva (kopnenih i vodenih) na području današnje Vojvodine i           

Slavonije,

            Istorijski časopis, 34 (1987),

            Beograd, 1988.

            (O. Zirojević, Mreža turskih puteva.)

 

(12)     J.Frank,

            Das Dorf Sakule im Banat,

            Sindelfingen, 2007.

            (J.Frank, Das Dorf Sakule.)

 

(13)     S.Pecinjački,

            Podaci  o kontribuciji i stanovništvu Banata u prvoj polovini XVIII veka,

            Zbornik Matice srpske za istoriju, 5,

            Novi Sad, 1972.

 

(14)     J.Frank, Das Dorf Sakule.

 

(15)     S.Mileker,

            Istorija Banatske vojničke granice 1764-1873 (reprint),

            Pančevo, 2004.

            Priložena karta: Mapa vojničkih naselja u Banatskom

            Pančevačkom distriktu - Nacrtana 1766. godine.

 

(16)     J.Frank, Das Dorf Sakule.

 

(17)     M.Mitrović,

            Iz popisa pravoslavnih u Karlovačkoj mitropoliji krajem XVIII i počekom XIX veka,

            Zbotnik Matice srpske za istoriju,44,

            Novi Sad, 1991.

 

(18)     M.Marković, Geografsko-istorijski imenik.

 

(19)     M.Marković, Geografsko-istorijski imenik.

 

(20)     M.Marković, Geografsko-istorijski imenik.

 

(21)     S.Braica,

            Retorikum Starih u Carstvu znakova,

            Etnologica Dalmatica vol. 7 No1,

            Split, 1996.

 

(22)     F.Miklosich,

            Monumenta Serbica spectantia historiam Serbie,Bosnae, Ragusii,

            Vieunae, 1858.

 

 

 

 

(23)     B.Hrabak,

            Širenje arbanaških stočara po ravnicama i slovenski ratari srednjovekovne Albanije,

            Zbornik radova sa medjunarodnog naučnog skupa na Cetinju

           21,22 i 23. juna 1990. godine.

 

(24)     A.Rácz,

            Adatok a népnévvel alakult régi teleűpélsevek tőrténetéhaz

            Debercen, 2011.

 

(25)     D.Klesar,

            Region Florina (Lerin) / Florina (Lerin) Geografija Istorija,

            http://translate.googleusercontent.com/translate_c?hl=sr&sl=el&u=      

           (08.04.2011.).

 

(26)     R.Grujić

            Najstarija srpska naselja po Severnoj Hrvatskoj (do 1597. godine)

            Glasnik Srpskog geografskog društva, 2,

            Beograd, 1912.

 

(27)     P.Engel, A.Temesvári és Moldovai.

 

(28)     P.Petrović,

            Šumadijska Kolubara,

            Beograd, 1949.

 

(29)     Topografska karta Kovačica 32,

            Razmera 1:5.000,

            Godina 1954,

            Kartografski zavod N.R. Srbije ''Geokarta'' Beograd.

 

(30)    S.Ćurčić,

            Opština Opovo - Geografska monografija,

            Novi Sad, 1996.

 

(31)     B.Stojkovski,

            Arapski geograf Idrizi u južnoj Ugarskoj i Srbiji,

            Zbornik Matice srpske za istoriju, 78-79,

            Novi Sad, 2009.

 

(32)     Z.Čemere,

            Utvrđenja i fortifikacije na tlu Banata od 10. do 16. veka,

            [Doktorska disertacija na javni uvid],

            Novi Sad, 2016.

            (Z.Čemere, Utvrđenja i fortifikacije.)

 

 

 

 

 

 

(33)     A.Krstić,

            Iz istorije srednjovekovnih naselja jugozapadnog Banata (15.vek-prva polovina 16.veka),

            Zbornik matice srpske za istoriju,73,

            Novi Sad, 2006.

 

(34)     Z.Čemere, Utvrđenja i fortifikacije.

 

(35)     Z.Čemere, Utvrđenja i fortifikacije.

 

(36)     O.Zirojević, Mreža turskih puteva.

 

(37)     Z.Čemere, Utvrđenja i fortifikacije.

 

(38)     O.Zirojević, Mreža turskih puteva.